یعتبر نهج البلاغة وتعالیمه السامیة ساحة أخلاقیة. وتستند جمیع کلمات الإمام علی (ع) فی مختلف المواقف إلى جوهر الأخلاق والعقل. وقد أثیرت قضایا الاهتمام بالغایة ونتائج الأمور الأخلاقیة فی العدید من الحالات من نهج البلاغة. وبالنظر إلى أن الغایة الأخلاقیة هی من النظریات الأخلاقیة المعیاریة التی تبحث عن معیار القیم الأخلاقیة فی نتائج الفعل الخلقی، ومن خلال التحقیق فی المدرسة الأخلاقیة للإمام نلاحظ أن توجد للغایة مؤشرات یمکن أن ترتبط بوجود العلاقة بین الواجبات الأخلاقیة وثمار أفعال الواجبات وضرورة تلک الأفعال والنزعة الأخرویة التی تشمل التدقیق فی الاعمال والثواب والعقاب. ومن ناحیة أخرى ، مع المفاهیم الأخلاقیة الغائیة فی نهج البلاغة، لم یلجأ الإمام أبدًا لأیة مخالفات لکسب المزید من الأرباح. فی هذه المقالة، سنستعین بالمنهج الوصفی لفحص العوامل المذکورة فی کلام الإمام علی (ع) من وجهة نظر نهج البلاغة.

چکیده فارسی:لطفا برای مشاهده چکیده فارسی به متن کامل (pdf) مراجعه فرمایید. چکیده عربی:التخطیط الاقتصادی یتطلب تقییما علی أساس معاییر مختارة من جوانب مختلفة و بما فی ذلک تعیین الأهداف والخیارات المطروحة، و أما الاقتصاد المتعارف فیتم فیه اتخاذ القرارت علی أساس المعاییر التی وضعها المفکر بارتو وأسس النفقة والفائدة فی الأوضاع البدیلة التی ترتکز علی نظریة أصالة الفائدة فی الأخلاق- النزعة لما هو مرغوب- وعلی الرغم من أن العمل وفق هذا الأصل فی التخطیط قد أوجد مزایا للاقتصاد المتعارف لکنه أیضا أوجد مشاکل. تم تدوین هذه المقالة علی أساس منهج بحث تفصیلی- تحلیلی بغیة دراسة الصلة بین التخطیط فی الاقتصاد المتعارف وبین المبادئ الأخلاقیة المعیاریة وکذلک تمت فیها دراسة وتحلیل لوازم هذه الأخلاق فی مجال التخطیط الاقتصادی الإسلامی، وقد أثبتت نتائج البحث أن العمل وفق نظریة أصالة الفائدة- النزعة لما هو مرغوب- هو المبنی الوحید للتخطیط فی الاقتصاد الإسلامی، ولکن هذا العمل رغم کونه یشتمل نقاط قوة إلا أنه یؤدی إلی ظهور نواقص أیضا. رغم أن المقالة فی صدد بیان نظریة الأخلاق المعیاریة الإسلامیة هی لیست المبنی الأساسی للتخطیط الاقتصادی لکنها تنقح مشاکل ارتکاز التخطیط علی أساس مبنی واحد وهو النزعة لما هو مرغوب.

چکیده فارسی:جامعه برای بقای خود به نهاد اخلاق نیازمند است، اما چرا باید «من» اخلاقی باشم؟ چه اشکالی دارد که همه اخلاقی رفتار کنند و من تظاهر به اخلاقی بودن کنم، بی آنکه به واقع پایبند به اخلاق باشم. این پرسش از سوی گلاوکن فراروی سقراط نهاده شد و تا امروز کسانی کوشیده اند به آن پاسخی درخور دهند. افزون بر پاسخ سقراطی به این مساله، ما شاهد پاسخ اگزیستانسیالیستی و پاسخ دوراندیشانه که نوعی خودگروی پیچیده است، هستیم. در کنار این پاسخ ها که هر یک قوت و ضعفی دارد، می توان پاسخی دینی به این مساله داد. پاسخ دینی به چرایی اخلاقی زیستن در معرض برخی نقدها و اشکالات قرار گرفته است که زاده تقریرهای خاص آن است. در این مقاله، نگارنده با مرور تاریخی این مساله و تفکیک دو پرسش اساسی از هم، چهار پاسخ را طرح و بررسی می کند و سرانجام از پاسخ اسلامی به دلیل قوت تبیینی بالای آن دفاع می کند و تقریری از مساله پاداش و کیفر به دست می دهد که پاسخ گوی انتقادات رایج باشد. چکیده عربی:المجتمع یحتاج إلی الجانب الأخلاقی من أجل بقائه. ولکن لماذا ینبغی ان أکون «أنا» أخلاقیا؟ و ما الضیر فی أن یعیش الجمیع بأخلاق حسنة بینما أتظاهر أنا بحسن الأخلاق؟ دون أن أکون ملتزما بالأخلاق حقا و حقیقة؟ هذا السؤال طرحه گلاوکن علی سقراط، و إلی الیوم هناک من یحاولون الاجابة عنه بجواب واف. و بالاضافة إلی جواب سقراط، فقد طرحت لهذا السؤال اجابات وجودیة و ذات نظرة بعیدة تمثل نوعا من الاتجاه الذاتی المعقد و إلی جانب هذه الاجابات التی یتسم کل واحد منها بجوانب من القوة و الضعف، یمکن تقدیم اجابة دینیة عن هذا السؤال أیضا. الجواب الدینی عن السبب الداعی إلی العیش الأخلاقی واجه انتقادات و مؤاخذات ناجمة عن صیاغاته الخاصة. فی هذا البحث ألقی الکاتب نظرة تاریخیة علی هذه المسألة، و حاول التفکیک بین سؤالین أساسیین قدم و شرح أربعة اجابات عنه، و فی الختام دافع عن الجواب الإسلامی بسبب ما یتصف به من قدرة علی التبیین، و توصل إلی تقریر لمسألة الثواب والعقاب و فیها ردود علی الانتقادات الشائعة فی هذا المضمار.

منتقدان رویکردهای سنتی بلاغت درخصوص سبک شناسی جدید تألیفات زیادی به رشتة تحریر درآورده اند که در این مقال سعی بر آن است تا یکی از این آثار را، یعنی أسلوبیة البیان العربی من أفق القواعد المعیاریة إلى آفاق النص الإبداعی نقد و بررسی کنیم. این اثر با روش تحلیل محتوا مورد نقد و بررسی قرار گرفته است که مهم ترین نتایج آن عبارت است از مرزبندی دقیق بین بیان عربی در بلاغت قدیم و جدید که نویسنده توانسته با بخشی کاربردی با عنوان «قراءة و نص» به توفیق خوبی دست یابد، تناسب عنوان با مطالب کتاب در تمامی فصول و دو کلیدواژة القواعد المعیاریة و النص الإبداعیدر تمامی فصول با شواهد و استنادات موردتحلیل قرار گرفته است، نگاهی تمدنی و پویا به زبان به مثابة یک پیکر زنده، ارائة تحلیل های جامع در پایان هر بخش که خواننده را به یک برداشت شفاف ره نمون می شود، و نظم و تسلسل منطقی مباحث ازجمله مهم ترین نقاط قوّت اثر است. ازجمله کاستی های اثر می توان به برخی اشتباهات ویرایشی و نگارشی، که البته بسیار اندک است، فشرده بودن مباحث کتاب و نداشتن تمرین و آزمون، نداشتن فهرست اعلام، آیات و اشعار، و بررسی و نقدنکردن آرای صاحب نظران غربی اشاره کرد.

چکیده فارسی:هدف از انجام این پژوهش، دستیابی به یک نظریه رشد و تحول اخلاقی متناسب با مبانی فکری و فلسفی اسلامی است که بتواند تمام مولفه های موثر در تخلق به اخلاق را تحت پوشش قرار دهد و ارتقای اخلاقی را مرتبه بندی کند. روش اجرای پژوهش توصیفی- تحلیلی است. یافته ها نشان داد که رشد اخلاقی دارای پنج مولفه اساسی است که به نوبه خود مشتمل است بر چهار مولفه رشد شخصی (معرفت، عواطف، ایمان و ملکات اخلاقی) و یک مولفه زمینه ساز (جامعه صالح و الگوهای اخلاقی) و رشد همه این مولفه ها شرط لازم برای رشد و تحول اخلاقی است. سپس مدارج سه گانه تحول اخلاقی (مرتبه اخلاق انسانی، مرتبه اخلاق دینی متعارف و مرتبه اخلاق دینی عرفانی) تبیین و تشریح شد و در نهایت، بر اساس یافته ها، پیشنهادهایی برای بهبود برنامه های تربیت اخلاقی ارائه شد. چکیده عربی:الهدف من اجراء هذا البحث التوصل إلی نظریة فی النمو والتحول الأخلاقی تتناسب مع الاسس الفکریة والفلسفیة الإسلامیة، وقادرة علی تلبیة جمیع الجوانب والعناصر المؤثرة فی التخلّق بالأخلاق ویمکن من خلالها تبویب مراتب الرقی الأخلاقی. اجری البحث بالاسلوب الوصفی التحلیلی. وقد بیّنت المعطیات أن للنمو الأخلاقی خمسة مکوّنات أساسیة، تشمل بدورها أربعة عناصر للنمو الشخصی (المعرفة، والعواطف، والایمان، والملکات الأخلاقیة)، وعنصر تمهیدی (المجتمع الصالح والنماذج الأخلاقیة). ونمو جمیع هذه المکوّنات یعد شرطاً ضروریاً للنمو والتحوّل الأخلاقی. بعد ذلک شرحت المدارج الثلاثة للتحوّل الأخلاقی (مرتبة الأخلاق الإنسانیة، مرتبة الأخلاق الدینیة المعیاریة، ومرتبة الأخلاق الدینیة العرفانیة). وفی الختام عُرضت وُفقاً لتلک المعطیات مقترحات لتطویر وتحسین برامج التربیة الأخلاقیة.

چکیده فارسی:علم اقتصاد در بستر فلسفه اخلاق متولد شد و رشد نمود و به صورت یکی از شاخصه های اخلاق مطرح گردید. م اسلام به عنوان یک دین جامع از ابتدای ظهورش تمامی فعالیت های اقتصادی را با ارزش های اخلاقی توام نموده است. دنیا یعنی وابسته بودن انسان به امکانات دنیوی را نکوهش فرموده اما انجام کار اقتصادی را عبادت و وظیفه فرد مسلمان شمرده است. توزیع نامناسب را معلول سرکشی و ناسپاسی انسان ها دانسته و برای رفع آن تعالیم زیادی وضع فرموده است. برخی از این آموزه ها عبارت است از: تحریم کنز، نکوهش تکاثر، نکوهش غش و احتکار، توصیه به مواسات و احسان.در حوزه مصرف نیز ضوابط اخلاقی مانند: تحریم اسراف و تبذیر و اتراف، نکوهش نیازهای کاذب، توصیه به تقدیر معیشت و اعتدال و قناعت و انفاق از جمله مصادیق اخلاق اقتصاد در اسلام است.   چکیده عربی: نشأ علم الاقتصاد فی احضان فلسفة الأخلاق، و نما حتی غدا أحد معالم الأخلاق. ان الإسلام بصفته دینا شمولیا، طبع منذ بدایة ظهوره، جمیع النشاطات الاقتصادیة بقیم أخلاقیة. و قد ذم النوازع الدنیویة لدی الانسان و تعلقه بالمادیات، الا انه اعتبر العمل الاقتصادی عبادة و فریضة علی کل مسلم. و اما التوزیع غیر العادل للثروات فیعزوه الإسلام إلی طغیان الانسان و عدم شکره لأنعم الله، و قد وضع الکثیر من الاحکام والتعالیم من أجل القضاء علی هذه الظاهرة. و من جملة هذه الأحکام والتعالیم: تحریم الاکتناز، و ذم المکاثرة، و تقبیح الغش والاحتکار، والدعوة إلی المواساة والاحسان.و فی مجال الإستهلاک وضع الإسلام أیضا مجموعة الضوابط الأخلاقیة مثل: تحریم الإسراف والتبذیر والترف، و ذم المتطلبات الزائفة، والدعوة إلی التقدیر فی المعیشة والاعتدال والقناعة والانفاق، و هذا یعد من جملة مصادیق أخلاق الاقتصاد فی الإسلام.

چکیده فارسی: اخلاق و عرفان دو مطلوب متعالی برای انسان هستند. از این رو، تامل در نسبت عرفان و اخلاق، هم برای عرفان پژوهان و هم برای پژوهشگران اخلاق اهمیت دارد. اما برخی عرفان را ناسازگار با اخلاق و گروهی آن را فوق اخلاق دانسته اند. عزلت و انزوای عرفا و استغراق عارفان در ذکر و مراقبه و درون نگری موجب شده است که به نظر برخی، اخلاق و دگردوستی در زندگی عارفان کم رنگ باشد. از سوی دیگر، نه از اخلاق می توان گذشت، نه می توان عرفان را نادیده گرفت، بلکه مطلوب جمع میان آنهاست. غرض این نوشتار دفع شبهه ناسازگاری اخلاق و عرفان و ارائه نظریه ای عرفانی درباره منشا اخلاق از راه تامل در آموزه های عرفانی است. جان کلام در نظریه عرفانی اخلاق این است که عشق برخاسته از خداآگاهی عرفانی، منشا اخلاق و دگردوستی است.   چکیده عربی:الأخلاق والعرفان هدفان سامیان للانسان. و من هنا فان التأمل فی طبیعة العلاقة بین العرفان والأخلاق له أهمیته بالنسبة إلی الباحثین فی العرفان من جهة، و إلی الباحثین فی حقل الأخلاق من جهة أخری. لکن هناک من یقول ان العرفان لا ینسجم مع الأخلاق، و هناک جماعة یقولون انه فوق الأخلاق. إن انزواء العرفان و انهماک العرفاء فی الذکر والمراقبة والترکیز علی ذاتهم، جعل البعض یری أن الأخلاق وحب الآخر مضمحلة فی حیاة العرفاء. و من جانب آخر لا یمکن التخلی عن الأخلاق، و لا یمکن تجاهل العرفان، والحالة المطلوبة هی التوفیق بینهما. والغایة من وراء هذا البحث تفنید الشبهة القائلة بعدم الانسجام بین الأخلاق والعرفان، و طرح ما یقول العرفان حول نشوء الأخلاق عن طریق التأمل والنظر فی التعالیم العرفانیة. و خلاصة ما یطرحه العرفان حول منشأ الأخلاق هی أن الحب المنبثق من الوعی الالهی العرفانی هو مصدر الأخلاق و حب الآخر.

یبحث هذا البحث فی موقع الأخلاق فی السیاسة الإسلامیة من خلال رؤیة آیة الله الشهید محمدباقر الصدر+ أحد أبرز المفکرین الإسلامیین فی العصر المعاصر، الذی یری أن الأخلاق لیست مکمّلاً للسیاسة، بل هی روحها ودعامة بقائها. یؤکد الشهید الصدر أن الشریعة الإسلامیة ترتبط بالسیاسة ارتباطاً عضویاً یجعل من القیم الأخلاقیة أداة لتحقیق العدالة وخدمة المصلحة العامة. یتناول البحث قراءة فی مؤلفات السید الشهید فیعرض تصوراً لدولة إسلامیة تُبنی علی أسس أخلاقیة متینة، یکون فیها الحکم أمانة، والسلطة وسیلة لتحقیق الخیر العام والمساواة. ویری أن القیم مثل العدالة والنزاهة لیست مجرّد فضائل دینیة، بل رکائز لاستقرار المجتمع وتماسکه. کما یحذر من خطر الفساد الناتج عن إقصاء الأخلاق من العمل السیاسی، ویری أن تجاهل هذه القیم یؤدی إلی فقدان ثقة الشعب، وانهیار المؤسسات، وانتشار الفوضی. ومن ثم، فإن السیاسة، فی نظر الشهید الصدر، لا تستقیم إلا إذا تأسست علی مبادئ أخلاقیة تُعلی من کرامة الإنسان وتضمن ازدهار المجتمع واستدامة الحکم الرشید.

المقصود بالأخلاق الاجتماعیة للمتدینین فی هذه المقالة عبارة عن مجموعة الواجبات والمحظورات العامة فیما یتعلق بعلاقة الإنسان-باعتباره کائناً فاعلاً، ذا اختیار ومتدیناً بدین الإسلام-بمؤسسة تسمى «المجتمع الدینی» الذی یرتکز على نهج البلاغة. ففی هذا الاتجاه، وبعد التعبیر عن المعاییر الأخلاقیة التی تحکم مجتمع المتدینین فی نهج البلاغة، سنتطرق إلى دراسة الأضرار الأخلاقیة الدینیة فی التفاعل بین المتدینین والعوامل الاجتماعیة. ومن أهمّ الأضرار الأخلاقیة: خیانة العهد، ضیق الصدر، خیانة الأمانة، الظلم، الانفعال، الافتراء، التملق، الاستبداد، الغفلة، التهرب من القانون، الجهل والتقلید الأعمى وغیرها. ویمکننا أن نقتبس من نهج البلاغة برنامجاً یتم فیه رسم قواعد عامة وعملیة ودائمة للإنسان المتدین. إنّ عدم الالتزام بهذه القواعد سیؤدی إلى فقدان الأمن والطمأنینة ودینامیکیة المجتمع ویعرضّه للخطر. وتتمثل هذه القواعد فی مبادئ مثل الاقتداء بالأسوة الحسنة المتمثلة بالرسول الکریم(ص) والأئمة المعصومین الطاهرین علیهم السلام ونصرة الحق على الباطل والتقوى والزهد والإیمان بیوم القیامة والتجنُّب عن حب الدنیا والتعلق بها.

چکیده فارسی:در این مقاله سعی شده است درباره خصوصیات آسیب زای فضای سایبر بحث شده و اخلاق دینی به عنوان جبران کننده و کاهش دهنده آسیب ها پیشنهاد شود. در مقاله، ابتدا خصوصیات رسانه و سپس عوامل ضعف اخلاق کاربران و در نهایت، دستاوردهای دین در تقویت اخلاق کاربران و راهبردهای تقویت و استحکام اخلاق دینی بررسی شده است. در این مقاله تاکید بر این است که اقدامات ملی و بین المللی کارآیی لازم را برای کاهش یا از بین بردن ناهنجار های به وجود آمده ندارد، بلکه راهبرد فردی اخلاقی و به صورت مشخص تر، اخلاق دینی می تواند فضای آسیب زای رسانه را به محیطی امن تبدیل کند. اخلاق دینی، هم پشتوانه های استدلالی اخلاق کاربران را تحکیم می بخشد و هم ضمانت اجرای کارآمدی در اختیار قرار می دهد. شرط مکمل راهبرد فردی اخلاقی جامعه پذیری دینی، تقویت روحیه خود دیگرپنداری، آشناسازی با پیامد منطقی رفتار کاربران و نهادینه سازی امر به معروف و نهی از منکر است.   چکیده عربی:قام الباحث فی هذه المقالة بدراسة الأضرار الناشئة من الحیز الافتراضی، ویقترح أن الأخلاق الدینیة هی التی من شأنها تعویض النقص الحاصل من هذه الأضرار وتقلیصه. ففی بادئ الأمر قام بدراسة وتحلیل میزات وسائل الإعلام، ثم تطرق إلی بیان أسباب الضعف الأخلاقی لمتابعیها، وفی الختام ذکر إنجازات الدین فی ترسیخ أخلاقهم ووضح الاستراتیجیات اللازمة فی تقویة الأخلاق الدینیة. کما أکد علی أن الاجراءات الوطنیة والعالمیة لیست لها فاعلیة تذکر لتقلیص هذه الأضرار أو محوها، وإنما التوجه الأخلاقی الشخصی الذی له وجهة دینیة أخلاقیة معینة هو الذی من شأنه أن یحول الأجواء الافتراضیة الضارة إلی أجواء آمنة. فالأخلاق الدینیة هی فی الحقیقة ترسخ الأخلاق الاستدلالیة لدی متابعی وسائل الإعلام وکذلک تضمن لهم تحقیق الفائدة منها. وهناک شروط مکملة للتوجه الأخلاقی الشخصی، ألا وهی المجتمع المتدین، ترسیخ روحیة الإیثار، معرفة العواقب المنطقیة لسلوک متابعی وسائل الإعلام، ترسیخ مبدأ الأمر بالمعروف والنهی عن المنکر.